Yaşamda kalma zinciri ani bir hastalığın olması veya yaralanmanın belirlenmesinden
itibaren derhal yapılması gereken olaylar sırasını temsil eden bir konseptir.
Hastanın yaşamda kalması ve kurtarılması bu olaylar zincirine bağlıdır.
Temel fikir hastanın tıbbi müdahalenin yanına götürülmesinin yerine acil
tıbbi müdahalenin hastanın yanına getirilmesidir. Bir vatandaş olarak,
sizin bu yaşamda kalma zinciri içindeki pozisyonunuzun önemini anlamanız
hayati bir önem taşımaktadır. Siz bu zincirde ilk üç halkayı oluşturursunuz.
Yaşamda kalma zincirinin nasıl işlediği aşağıda açıklanmıştır:
1. Acil durumun belirlenmesi:
Sizin acil bir
durumu belirlemeniz.
2.
ACİL AMBULANS SERVİSİ'nin hızlı bir şekilde harekete geçirilmesi:
3.
Yaşam kurtarıcı yardımı yaparsınız [CPR (Cardio Pulmonary
Resusitation - Kalp akciğer yardımı), suni solunum veya ilk yardım]: Hastanın
ihtiyacına göre yardımı yaparsınız.
4.
ACİL AMBULANS SERVİSİ gelir ve ileri düzeyde yardımı sağlar (erken
defibrillation veya gerekli olan diğer yardımlar): AAS
gelir ve bakımı üstlenir.
5.
Hastane bakımı: Hastanın
hastaneye varışından itibaren acil servis personeli bakımı üstlenir.
6.
Rehabilitasyon: Tıbbi
sorun giderildikten sonra, rehabilitasyon uzmanı hastayı önceki sağlık
durumuna getirmek için çalışmaya başlayacaktır.
7.
Hastanın iyileşmesi: Hasta
iyileşir.
Acil durumun oluşmasından sonra yaşamda kalma zinciri uygulanırsa, hastanın
kurtulma şansı artar.
Bu
bölümde tartışılan başlıca konular aşağıdadır:
YAPAY SOLUNUMUN YAPILMASI
-
Yapay Solunum ile birlikte göğüs kompresi (kalp masajı), yapılması (CPR).
- Hava
yolunu engelleyen cisimlerin temizlenmesi.
NEFES
ALMA
Bir kişi nefes aldığında, hava ağız ve burundan girer, farinkstenen
geçer. Farinks iki geçiş
yoluna ayırır, birincisi özefagus ve diğeri ise trakedir. Trakeden
hava, sol ve sağ ana bronşlardan ciğerlere girer. Bronş tüpü bronchioles
olarak adlandırılan küçük alt tüplere ayrılır. Bronchioles'in
bittiği yerden alveoli denilen küçük ince sacslar başlar. Bu sacslar
hava değişim istasyonlarıdır. Oksijen ve karbondioksit alveoli ve
capillaries
duvarından geçerek değiştirilir. Oksijen kan dolaşımına girer ve tüm
vücudun hayati organlarını ve dokularını besleyerek vücutta dolaşır.
Kandaki oksijen
kullanıldığında, yan ürün karbondioksit ciğerlere yapılacak geri dönüş
için kanda bırakılır. Kişi nefes verdiğinde, oksijenin kullanılmayan
kısmı ve karbondioksit nefes borusundan geçerek ciğerden çıkar.
SOLUNUMUN DURMASI HALİ
Genel olarak, yetişkinler her 5 saniyede 1 kez nefes alır. Bir çocuk
veya bebek her 3 saniyede 1 kez nefes alır. Kişinin solunumu durması
halinde
beyin, kalp ve akciğerler gibi hayati organlar kısa bir süre için oksijen
ile beslenmeye devam edilebilir. Solunum durduğunda, solunum sistemi
kalp durmadan önce yapay solunum ile beslenmelidir.
YAPAY SOLUNUM
Hepimizde bir armağan vardır. Burada armağan demekle normal solunumda
kullanılmadan atılan oksijen miktarını kastetmekteyiz. Havayı içimize
çektiğimizde, yaklaşık olarak atmosferden % 21 oksijen soluruz.
Normal olarak solunumda
yaklaşık % 5 oksijen kullanırız. Havayı
dışarı verdiğimizde, % 16 (oksijenin kullanılmayan kısmı) akciğerlerimizden
solunum yolundan geçerek çıkar. Kullanılmayan bu oksijen kendi kendine
solunum yapamayan hasta için yapay solunumda (solunum desteği) kullanılabilir.
Nabız olduğu müddetçe yapay solunum saatlerce devam edilebilir.
Birinin nefes almadığını nasıl söyleyebilirim?
ACİL AMBULANS SERVİSİ'ni ne zaman aramalıyım?
Yapay solunum nasıl yapılır?
Bu
sorulara cevap vermek için yetişkinler, çocuklar ve bebekler
için Temel Yaşam Desteği uygulama rehberini takip edin.
CPR
(Cardio Pulmonary Resusitation - Kalp-Akciğer Yardımı)
Belirlemeleriniz sırasında, hastanın şuursuz olduğunu, nefes almadığını
ve nabzının atmadığını saptayabilirsiniz. Bu kişinin kalbi durmuştur.
Bu kişiye CPR yapılmalıdır.
CPR'ın
manası kalp-akciğer desteğidir. CPR (kalp-akciğer yardımı) kişinin
solunum yapmadığı
ve nabzı atmadığı zaman yapılmalıdır.
Ne zaman ki solunum
ve nabız durur "ani ölüm" oluşur. "Ani
Ölümün" pek
çok sebebi olabilir. Boğulma (suda), elektrik çarpması, zehirlenme,
boğulma (nefes borusunun tıkanmasıyla), duman yutulmasıyla, ciddi yaralanmalarda...
Fakat en yaygın yolu kalp krizidir (Kalp krizi belirtilerine bakın). "Ani
Ölüm" bazı durumlarda geri çevrilebilir. Anında yapılan CPR uygulamasıyla
birlikte hızlı bir şekilde harekete geçirilen ACİL AMBULANS SERVİSİ
hastanın ileri tıbbi teknikler ile tedavi edilmesi için yeterince uzun
süre yaşamda
kalmasına yardımcı olur. Kalp durmalarının pek çoğunda sadece
CPR (kalp akciğer yardımı) uygulaması hastanın hayatını kurtarmak için
yeterli değildir. Bununla birlikte, yaşamda kalma zinciri içinde gerekli
bir tedbirdir. Belirle-Uyar-Katıl adımlarını hatırlayın.
CPR'ı (kalp-akciğer yardımı) başlatmakla ve uygulamakla, hastayı "ani
kalp ölümden" geri
getirmek için olan anı uzatmaya çalışmış olursunuz.
CPR
uygulayarak beyin faaliyetlerini uzatmak için en iyi yol ise ACİL
AMBULANS SERVİSİ'ni uyarmak ve kalp durmasının başlangıcının ilk
4 dakikası içinde CPR'ı uygulamaktır. İdeal olarak, ACİL AMBULANS SERVİSİ
10 dakika içinde gelip gelişmiş kalp tedavisini sağlamalıdır. Bu
acil durumu
belirlediğinizde kaybedecek zamanınız yoktur. Her saniyenin
önemi vardır.
YAPTIĞIM CPR UYGULAMASININ ETKİLİ OLDUĞUNU NASIL BİLEBİLİRİM?
- Her
seferinde göğüs kalkar iner.
-
İlk
dakikadan sonra nabzı kontrol edin ve bundan sonra her 2-3 dakikada bir
kan dolaşımının başlayıp başlamadığını kontrol edin.
-
Siz
basınç yaparken diğer bir kişiye nabzı kontrol ettirin. Eğer yeterli
basınç veriyorsanız nabız atışları saptanmalıdır.
CPR UYGULAMASINI NE ZAMAN BIRAKMALIYIM?
-
Eğer
hastanın nabız atışları tekrar başlarsa,
-
Diğer
bir eğitilmiş kişi devam ederse, ACİL AMBULANS SERVİSİ personeli
devam ederse veya devam edemeyecek kadar bitkin düşmüş iseniz,
-
Doktor
size durmanızı söylerse.
Acil
Tıbbi Servis Doktorları Birliğinin tavsiyelerine göre aşağıdaki durumlarda
CPR'a başlamak ve 30 dakikadan fazla devam etmek gerekir:
-
1 saat
den daha az soğuk suda kalmak (Memelilerin soğuk dalış refleksi vücut
metabolizmasını yavaşlatır),
-
Çığ
altında kalma,
-
Hypothermia,
-
Yıldırım
çarpması.
CPR UYGULAMASININ BAŞLATILMAMASI GEREKTİĞİNİ NASIL ANLARIM?
Nabız
alamadığınız her zaman CPR (kalp-akciğer yardımı) uygulanmasına derhal
başlanmalıdır. Bununla birlikte, hastanın öldüğü açık olarak belli ise,
CPR uygulamasına başlamayınız.
HASTANIN ÖLDÜĞÜNÜN İŞARETLERİ NELERDİR?
-
Kaskatı
kesilmek (Vücudun aşırı şekilde sertleşmesi),
-
Doku
bozulması,
-
Şiddetli
bozulma,
-
Morluk:
Zaman geçtikçe kan dolaşımının olmamasından dolayı kan vücudun alt
kısımlarında birikir. Genellikle mor bir renk alır.
HASTA KUSARSA NE YAPILMALI?
-
Kusma bitene kadar hastayı yan tarafına yatırın,
- Parmaklarınızla
veya bir bezle hastanın ağzını silerek temizleyin,
-
Ağzın temizlendiğinden emin olun,
-
Gerekiyorsa
CPR/Yapay solunuma devam edin.
UNUTMAYIN: Nefes verirken, göğüsün hava ile şişmesini izleyin. Sadece göğüsün
yeterince şişmesine yetecek kadar üfleyin. Göğüsün geri inmesini bekleyin
ve yeniden üfleyin. Uygulama yapmadan önce, CPR yaparken gerçekten
ne yaptığınızı resimlere de bakarak kavramaya çalışalım.
CPR NASIL ÇALIŞIR?
Kan,
akciğerlere pompalandığında oksijeni alır ve vücudun diğer kesimlerine
oksijeni taşır. Kalp atışı olmayınca (Nabız yokluğu) oksijen hayati
organlara ulaşamaz. Kısa bir süre sonra oksijensiz kalan hayati organlar
ölmeye başlar.
Kalp atışları doğal elektriksel impals ile atar. Kalp bu elektriksel
impulsu
dakikada 60 ile 100 kez arasında alır. Bundan dolayı, kalp durma olduğunda,
müdahaleyi yapan kişi kalbin bu normal fonksiyonunu göğüs kompresi (basıncı)
ile telafi
etmelidir. Göğüse kompres (basınç) yapınca, kalbi göğüs kafesi ile
sırt arasında sıkıştırırsınız. Böylece kanın arterlerden hayati organlara
gitmesini
sağlarsınız. Etkili bir göğüs kompresi (basıncı) normal kan dolaşımının
sadece 1/4 ile 1/3 arasında bir dolaşım sağlar. Böylece, CPR (kalp-akciğer
yardımı) sadece kısa bir süre yaşam tutmak için etkilidir. Daha önce
belirtildiği
üzere, pek çok kalp durması vakasında CPR kendi başına hayat kurtarmak
için yeterli değildir. Bununla birlikte, CPR (kalp-akciğer yardımı)
yaşamda kalma zinciri içinde tam bir tıbbi yardımın gelip devir alana
kadar beyin
fonksiyonlarını uzatmak ve desteklemek için başlanması gereken hayati
bir uygulamadır.
Temel Yaşam Desteği uygulama rehberine geçmeden önce, uygulama şekilleri
amacıyla yaş sınıflandırmalarını bilmeniz önemlidir.
TEMEL YAŞAM DESTEĞİ - YETİŞKİN
YETİŞKİNLER
İÇİN YAPAY SOLUNUM VE CPR UYGULAMA REHBERİ:
1.
Saptama:
-
Cevap verip vermediğini
belirleyin,
-
Omuzuna yavaşça dokunun
veya hafifçe sallayın,
-
"İyi misiniz?" diye
bağırın.
EĞER
CEVAP YOKSA....
2. ACİL AMBULANS SERVİSİ'ni arayın:
- Eğer
çevrede aramayı yapacak, başka biri yoksa, telefon aramanız 4 dakikadan
fazla sürmeyecekse
aramayı siz yapın. Aksi taktirde ilave yardım gelene kadar ABC’yi
uygulamaya devam edin,
-
Bir sonraki adıma
geçin.
3.
Nefes borusunu açın:
- Bir elinizi hastanın alnına koyun. Diğer elinizi çenenin kemiğine
yerleştirin ve ağzı kapatmadan kafayı arkaya doğru eğin. Çenenin altındaki
yumuşak
noktaya dokunmaktan kaçının. Oraya yapılacak herhangi bir basınç,
dili yukarı doğru itip nefes borusunu tıkayabilir,
-
Eğer boyun yaralanmasından
şüpheleniyorsanız, kafayı arkaya eğmeden çeneyi kaldırmayı deneyin.
4. Nefes alıp almadığını kontrol edin (3-5 saniye):
-
Yüzünüzü
hastanın göğsüne çevirin,
-
Kulağınızı hastanın
burnuna ve ağzına yaklaştırın (Dinleyin),
-
Nefesi yanağınızda
hissedin.
5.
İki kez yavaşça nefes verin (Eğer hasta nefes almıyorsa):
-
Nefes borusunu açık tutun,
-
Burnu parmağınızla
sıkarak kapatın,
-
Derin bir şekilde nefes
alın,
- Dudaklarınızı
hastanın ağzına yapıştırın veya yüz koruyucu kullanın,
-
İki kez yavaşça
nefes verin, her birini 1 ½ ile 2 saniye arasında sonlandırın,
-
Her nefes verdikten
sonra tekrar nefes alın,
-
Nefes verirken
göğsün kalkışını izleyin,
-
Nefes verdikten
sonra göğsün inmesini bekleyin.
6.
Nabzı kontrol edin:
-
İki parmağınızı hastanın gırtlağına yerleştirin.
Parmağınızı yavaşça boynun oyuğuna doğru kaydırın (sizden taraf),
-
8 ile 10 saniye carotid
(boyun) nabzı, hissedin. (Bu programdan sonra nabız için parmağınızı
yerleştirmeyi bir arkadaşınızda veya bir ailenizden
birinde denemelisiniz),
-
Değerlendirmelerinizin
bu noktasında, hastanın yapay solunum veya CPR’dan (kalp-akciğer
yardımı) hangisine ihtiyacı olduğunu belirlersiniz.
UNUTMAYIN, HANGİ SİSTEM ÇALIŞMIYOR İSE ONU DESTEKLEMELİSİNİZ.
Yapay solunum sistemini destekler. Bu destek hastada nabız olduğunda fakat
nefes almadığında uygulanır. CPR hem solunum sistemini hem de dolaşım sistemini
destekler. Eğer solunum ve nabız yok ise CPR uygulamalısınız.
Nabız var, fakat solunum yoksa bu durumda yapay solunum gereklidir.
EĞER NABIZ VE SOLUNUM YOK İSE CPR GEREKLİDİR: (Unutmayın: Kalp Masajını
yetkili bir kurstan kalp masajı eğitimi almış iseniz yapın).
Yetişkin
oranı: Her
15 kompresde 2 kez nefes: Başlangıç iki nefesi verdikten sonra, aşağıdakileri
yaparak kompres (basınç) bölgesine yerleştirin:
1. Parmağınızı göğüs kafesinin bir tarafındaki kaburga kemiklerin alt
uç noktasından yukarıda kaburga kemiklerin ortadaki birleşme merkezine
doğru kaydırın. Bir çentik veya ters dönmüş bir "V" hissedeceksiniz.
Bu göğüs kafesinin altıdır. Baş parmak hariç dört parmağınız yan yana
iken elinizin bir kenarını buraya koyun.
2. Diğer elinizin
alt kısmını (ayasını), hastanın göğsüne koyduğunuz elinizin onun kafasına
yakın olan tarafının yanına göğüs kemiğinin üzerine yerleştirin.
3. Elinizi çentikten kaldırın ve diğer elinizin üzerine yerleştirin.
4. Parmaklarınızı birbirine kenetleyin. Parmaklar direk olarak göğüs üzerinde
olmamalıdır. Sadece bir elin alt kısmı göğüs kemiğine direkolarak temas
etmelidir.
NOT: Şimdi göğüs basıncı yapmaya hazırsınız. Bu uygulamaları çalıştığınızda
basınç bölgesini bulmanın zor olmadığının ve fazla zaman almadığını
göreceksiniz.
NABIZ
VE SOLUNUM YOKSA 15 GÖĞÜS KOMPRESİ (BASINÇ) YAPIN:
1.
Omuzlarınız hastanın göğsünde direk olarak ellerinizin üzerinde olmalıdır.
2. Dirseğinizi kilitleyiniz (Kol dümdüz olmalıdır).
3. Göğüs kemiğini
(Sternum) aşağı doğru 1 ½ ile 2 inch kadar itin.
4.
Dakikada 80 basınç oranında 15 kompres (basınç) uygulayın. Kompres yaparken
1 - 2 - 3 - 4 - ... 15
diye yüksek sesle sayın.
5. Tepede veya altta durmadan düzgün bir şekilde itin.
DÖRT DEVRE TAMAMLAYIN:
- 2 nefes ve arkasından bu nefesi dolaştırmak için 15 basınç uygulanmalıdır
(Yaklaşık 1 dakika). Dördüncü devreyi 2 nefesle bitirmelisiniz.
-
Nabzı kontrol edin.
Eğer hala nabız yok ise...15 basınç ile başlayarak CPR'a devam edin.
Hasta canlanana dek ve/veya ACİL AMBULANS SERVİSİ gelip devir alana
dek devam edin.
2
KİŞİ İLE UYGULANAN CPR (Sadece yetişkinler için):
Yetişkin üzerinde CPR (kalp-akciğer yardımı) yapacak iki kişi hazır
ise aşağıdaki uygulama tedbirlerini takip edin:
1. Her zaman, cevap
verilmediğini kontrol edin. Sonra ACİL AMBULANS SERVİSİ ile temas kurulduğundan
emin olun.
2. Yardımı yapacak 1'nci kişinin yapacakları:
-
Nefes
borusunu açın (Kafayı eğin veya çeneyi itin),
-
Bakın, dinleyin ve nefesi
hissedin,
-
2 kez
yavaş nefes verin (1 ½ ile 2 saniye),
-
Carotid
(boyun) nabzı kontrol et.
EĞER
NABIZ YOKSA:
3. yardımı yapacak ikinci kişinin yapacakları:
-
5 göğüs
basıncı (dakikada 80-100 basınç) ve takiben 1'nci yardımcı tarafından
1 yavaş nefes verilir,
-
1 dakikalık
CPR’dan (kalp-akciğer yardımı) sonra nabzı kontrol edin.
EĞER
HALA NABIZ YOKSA:
- 5:1
devrinde CPR'a (kalp-akciğer yardımı) devam edin,
-
2 nefes
ile her devir bittiğinde yardımcılar değişebilirler. İkinci yardımcı
5-10 saniye nefes almayı ve nabzı kontrol eder ve nabzın olup olmadığını
belirler. Uygulamaya devam edilir.
Kaynak: www.saglikbakanligi.com
